Fonksiyonel gastrointestinal sistem hastalığı’ (FGSH) , yapısal yada biyokimyasal anormalliklerin olmadığı ve altta yatan patofizyolojik mekanizmaların çok iyi bilinmediği , üst yada alt gastrointestinal sisteme (GIS) ilişkin kronik yakınmalarla karakterli bir grup hastalık için kullanılan bir terimdir. Genellikle GIS yakınmalarını açıklayacak bir organik neden bulunmadığında bu terim kullanılır. Ancak FGSH organik hastalıklarla beraber olabilir veya bir organik hastalığı izleyen dönemde gelişebilir. FGSH olgularında genetik yatkınlık temelinde, çevresel ve psikiatrik faktörlerin etkisi ile santral sinir sistemi ile enterik sinir sistemi arasındaki ilişki etkilenir. Sonuçta GIS motilitesi ve ağrının algılanmasında oluşan değişikliklerle semptomlar ortaya çıkar. Bu grup hastalıkların tanımlanması ve sınıflandırılması semptomlara dayalıdır ve  belli aralıklarla gözden geçirilen Roma kriterlerine göre sınıflandırılmıştır. Roma kriterleri ile yaklaşık 24 hastalık 6 alt grupta sınıflandırılmış olup, bu özetin konusunu alt GIS’in fonksiyonel hastalıkları oluşturacaktır .

İrritabıl Barsak Sendromu

Karında rahatsızlık ve/veya ağrı yanı sıra dışkılama ve barsak alışkanlığındaki değişiklerle karakterli bir hastalıktır. Batı toplumlarında adölesanların % 10-15’inde IBS semptomlarının olduğu bildirilmektedir. Süregen ve alevlenmelerle giden bir seyir gösterir. Tabloya eşlik eden dışkılama bozukluğuna göre kabızlık veya ishalin ön planda olduğu IBS olguları tanımlanmıştır. Aşağıdaki bulgular IBS nı akla getirmelidir (Tablo 1 - 2).
- Haftada 3’den az dışkılama
- Haftada 3’den fazla dışkılama
- Sert dışkı
- Yumuşak-sulu dışkı
- Acele tuvalete gitme gereksinimi
- Dışkının tam boşaltılamama hissi
- Mukuslu dışkı
- Karında şişkinlik hissi
IBS için tanısal kriterler ise şöyle özetlenebilir
En azından 2 aydır haftada bir tekrarlamak üzere aşağıdakilerin hepsi olmalıdır
1- Karında rahatsızlık hissi veya ağrı ile birlikte aşağıdakilerin 2 veya daha fazlasının birlikteliği
 a-Yakınmaların dışkılama ile düzelmesi
 b-Dışkı sıklığında değişiklikler ile başlangıç
 c-Dışkı formunda değişikliklerle başlangıç
2- Semptomları açıklayacak inflamatuar, anatomik, metabolik veya neoplastik hastalığın olmaması
IBS patofizyolojisinde  çevresel şartlardan da etkilenebilen visseral hipersensitivite sorumlu tutulmaktadır. Tedavide hastalığın çocuk ve aileye anlatılması, kabızlığı ön planda olanlar için kabızlığın  kontrolü, antidepresan ve serotonik ajanların denenmesi gündemdedir.

Fonksiyonel Dışkılama Bozuklukları

Fonksiyonel İshal
Kronik Nonspesifik İshal-Bebekliğin İrritabıl Barsak Sendromu)
Tanısal kriterler
1-Yakınmaların yaşamın 6-36. Aylarında başlaması
2-Günde 3 veya daha fazla sayıda, ağrısız ve şekilsiz dışkılama
3-Yakınmaların 4 haftadan uzun devam etmesi
4-Dışkılamanın  uyanıklık zamanlarında olması
5-Kalorik alım normal ise kilo alımında sorun olmaması
Bu olgularda dışkıda mukus ve sindirilmemiş besinler görülebilir. Olguların beslenme öyküsü aşırı beslenme, fazla meyve suyu veya sorbitol tüketimi, düşük yağlı ancak karbonhidrattan zengin diyet ve besin allerjisi yönünden sorgulanmalıdır. Bu çocuklar kendiliğinden iyileşme gösterirler.İzlem sırasında kalori eksikliği yaratabilecek diyetlerden kaçınılmalıdır.

Bebeklik diskezi

Diğer yönlerden sağlıklı 6 aydan küçük bir bebekte, dışkılamadan önce en az 10 dakika gerilme, çığlıkla ağlama, yüzde kızarma daha sonra yumuşak dışkılama ile karakterli bir fonksiyonel dışkılama bozukluğudur. Dışkılama sırasında artan karın içi basınç ile eş zamanlı olarak pelvik kasların gevşememesi bozukluğun temelinde yatan problemdir. Gelişimsel süreç tamamlandığında problem çözülecektir. Laksatif kullanımı ve rektal uyarı yapılması gereksizdir.

Fonksiyonel kabızlık

Haftada 2’den az sayıda sert ve ağrılı dışkılama kabızlık olarak tanımlanır. Kabızlık olgularında fonksiyonel terimini kullanabilmek için organik nedenlerin iyi dışlanması gerekmektedir.
Öykü ve fizik muayenede  fonksiyonel kabızlık düşündüren işaretler;
• Mekonyumun doğumdan sonraki 48 saat içinde çıkarılmış olması
• Sert ve geniş çaplı dışkı
• Dışkı taşması
• Dışkılarken ağrı-dışkının tutulması
• Perianal fissür-dışkının üzerinde kan
• Karın ağrısı-iştahsızlık
• Dışkılama hissi geldiğinde saklanma-tuvalete gitmekten çekinme
• Karında dışkının palpasyonu-hafif distansiyon
• Rektumun dışkı ile dolu olması                                  
• Anal ve kremesterik refleksin alınması olarak özetlenebilir
Fonksiyonel kabızlığın temel nedeni dışkı tutma eylemidir. Dışkı tutma sonucu aşağıda tanımlanan süreç bir kısır döngü şeklinde tekrarlanır.
• Dışkı tutma-rektumda dışkı birikimi
• Rektal duyarlılığın azalması
• Dış anal sifinkterin dışkılama sırasında uygunsuz kasılması
• Dışkının geri itilmesi
• Büyük miktarda sert dışkı
• Dışkılama sırasında ağrı
• Dışkı tutma
• Zaman içinde rektumun genişlemesi
• Daha uzun süre ile dışkı tutabilme                      
Kabızlığın tedavisi 4 temel başlıkta incelenebilir
• Eğitim
• Birikmiş dışkının boşaltılması
• Yeniden birikmenin önlenmesi
• İzlem
• EĞİTİM
• Kabızlık ve nedenleri konusunda ailenin bilgilendirilmesi-desteklenmesi
• Tedavinin uzun süreli (6-24 ay) olduğunun belirtilmesi
• Tuvalete zaman ayırma
• Diyet önerileri; Lif, inek sütü, sıvı
•  Hareket
• BİRİKMİŞ DIŞKININ BOŞALTILMASI
• Lavman • Supposituar  • Ağızdan ilaç

Fonksiyonel Dışkı Bozukluğu

Çocuklarda kabızlık ve dışkı kaçırmanın temel nedenidir.Bebeklikten adölesan yaşa kadar değişik yaş gruplarında görülebilir. Haftada 2 kezden az geniş çapta dışkılama ve dışkılamayı geciktirmek için pelvik kasların istemli olarak kasılması ile karakterizedir. Rektum dışkı ile doludur ve  taşma şeklinde dışkı kaçırılması olur. Huzursuzluk, karın ağrısı, iştahsızlık eşlik eden diğer bulgulardır. Birikmiş dışkının boşaltılması ve uzun süreli olarak planlanan dışkı yumuşatıcılarla idame tedavisi önerilir. Problem çözülene dek sıkı tuvalet terbiyesinden kaçınılmalıdır.

Rektumda Dışkı Birikimi Olmaksızın Dışkı Kaçırma

Dört yaşından büyük çocuklarda,rektumda dışkı birikimi olmaksızın, sosyal olarak uygunsuz yerlerde dışkı kaçırılmasıdır.Altta yatan organik bir hastalık yoktur.Genellikle davranışsal problemlerle birliktedir. Eğitim,düzenli tuvalete oturma ve bu davranışın ödüllendirilmesi, psikiatrik yaklaşımlar problemin çözümüne yardımcı olabilir.

Kaynaklar

1- Hyman EP, Milla PJ,Benninga AM et al. Childhood functional gastrointestinal disorders: Neonate-Toddler. Gastroenterology 2006;130:1519-1526.
2- Raquin A, Lorenzo C, Forbes D et al.  Childhood functional gastrointestinal disorders: Child-Adolescenti Gastroenterology 2006; 130:1527-1537.
3- Corazziari E. The Rome Criteria For Functional Gastrointestinal Disorders: A  Critical Reappraisal. J Ped Gastroenterol Nutr 2004; 39:S754-755.
4- Taminiau JA, Bijilsma PB, Bennigna MA. Lower Functional Gastrointestinal Disorders in a Pediatric Population. J Ped Gastroenterol Nutr 2004; 39:S758-759.